Przeglądasz wersję mobilną portalu. Chcesz wrócić do desktopowej? Kliknij tutaj
DZISIAJ JEST
SOBOTA 06 CZERWCA
Św. Norberta, biskupa
Bł. Marii Karłowskiej, zakonnicy
Św. Norberta, biskupa
Bł. Marii Karłowskiej, zakonnicy
Pierwsza Sobota
Imieniny obchodzą:
Norbert, Paulina
 

Konstytucja 3 Maja: między racją stanu a racją Kościoła

Data publikacji: 2018-05-03 07:05
Data aktualizacji: 2018-05-04 11:54:00
OPINIE
Uchwalenie Konstytucji 3 Maja przez Sejm Czteroletni; malował Kazimierz Wojniakowski w 1806 r. źródło: wikipedia.org

Pierwszy rozbiór Polski, stanowiący szok nie tylko dla Polski, ale i dla innych słabszych państw, zwłaszcza w Rzeszy Niemieckiej (zdano sobie sprawę, że skoro o losach Polski zdecydowały mocarstwa, nikt nie może być pewnym swego bytu), oznaczał groźne memento. Biskupi, często mający za sobą zagraniczne studia i znający Europę, dobrze to rozumieli. Duża część episkopatu podzielała więc wyniesioną z rozbioru nauczkę Stanisława Augusta, że nie wolno już więcej narazić państwa Rosji, bo może się to skończyć tragedią - mówi w rozmowie z portalem PCh24.pl prof. Zofia Zielińska.

 

Czy mogłaby Pani scharakteryzować stosunki na linii władza-Kościół oraz Kościół - społeczeństwo po pierwszym rozbiorze Polski i w trakcie obrad Sejmu Wielkiego? Czyja, mówiąc ogólnie, wizja polityczna, kulturalna czy też „tożsamościowa” wówczas dominowała: sarmackiej szlachty, magnaterii, czy może duchownych?

Gdy mówimy o Kościele katolickim w I Rzeczypospolitej, warto zacząć od przypomnienia dwu spraw. Po pierwsze, hierarchia tego Kościoła wchodziła w skład Senatu, a więc tej części Sejmu, która gromadziła elitę społeczną, na ogół wykształconą i rozumiejąca potrzeby państwa lepiej od przeciętnego szlachcica. Po drugie – Kościół żył w społeczeństwie, pełniąc w nim, prócz przekazu Ewangelii, kilka innych zasadniczych zadań. W rękach Kościoła pozostawało przede wszystkim szkolnictwo, i to także po 1773 r., tj. po powstaniu Komisji Edukacji Narodowej i kasacie Towarzystwa Jezusowego. Trzon nauczycieli Komisji stanowili bowiem ex-jezuici, dawniej uczący w zakonnych kolegiach, a potem w szkołach Komisji. Istniały nadal szkoły prowadzone przez zakony, np. pijarów. Zaś prezesami Komisji Edukacji Narodowej pozostawali najpierw biskup wileński Ignacy Massalski, po nim zaś biskup płocki, od 1784 r. prymas, Michał Poniatowski, brat króla. Kościół obejmował nadto opieką chorych (szpitale), inwalidów i wymagających opieki (np. sieroty, dla których tworzono ochronki).

 

Nie można zatem przeciwstawiać państwa i społeczeństwa Kościołowi, istniał bowiem znaczny i ważny obszar ich współżycia. Były natomiast na tym współżyciu rysy i dotyczyły przede wszystkim pieniędzy: to spory zwłaszcza o wielkość i sposób uiszczania dziesięcin oraz o udział duchowieństwa w pokrywaniu potrzeb finansowych państwa. Wszystko to pozostawało aktualne także w czasie Sejmu Wielkiego (1788-1792).

 

Zasadnicza walka w okresie po I rozbiorze i w ciągu dwu pierwszych lat Sejmu Wielkiego toczyła się między Stanisławem Augustem i jego regalistycznym stronnictwem a opozycją magnacką; przewodzili jej magnaci, ale zrzeszała też szlachtę. I była to zarówno walka o władzę, jak – zwłaszcza tuż przed Sejmem Wielkim i w czasie jego obrad – o orientację: czy Polska powinna, za czym optował król, pozostać przy orientacji rosyjskiej i reformować się tylko w takim zakresie, w jakim zgodzi się na to Petersburg, nie ryzykując narażenia się mu, czy – za czym na Sejmie Wielkim opowiedzieli się przywódcy opozycji z Ignacym Potockim na czele – związać się przeciw Rosji z Prusami.

 

Potocki, żonaty z wnuczką współtwórcy „Familii”, Augusta Czartoryskiego i faktyczny szef kolejnej generacji tego stronnictwa (formalnie przywódcą „Familii” był mało politycznie aktywny książę Adam Kazimierz Czartoryski, syn Augusta), równie jak Stanisław August marzył o odrodzeniu Rzeczypospolitej przez reformy. Różnili się wyborem dróg, jakie miały do tego doprowadzić. Rozczarowany do Rosji, Potocki dojrzał szansę w zbliżeniu Rzeczypospolitej do Prus, gdy w 1788 r. rozeszły się one z imperium Katarzyny II.

 

Już początek Sejmu Czteroletniego pokazał, że szansą tej opcji była nagromadzona w społeczności szlacheckiej wielka niechęć do Rosji; wywoływały ją brutalne naciski polityczne ambasadora Ottona Stackelberga (zachowywał się jak rzymski „prokonsul” w podbitych prowincjach), spektakularne upokarzanie przezeń króla, a przez to i całego narodu, stale buszujące w Rzeczypospolitej rosyjskie wojska dopuszczające się niezliczonych nadużyć.

 

Czy polski episkopat reagował na zagrożenie, jakie przez lata wisiało nad Rzecząpospolitą ze strony Prus, Austrii i Rosji?

Pierwszy rozbiór, stanowiący szok nie tylko dla Polski, ale i dla innych słabszych państw, zwłaszcza w Rzeszy Niemieckiej (zdano sobie sprawę, że skoro o losach Polski zdecydowały mocarstwa, nikt nie może być pewnym swego bytu), oznaczał groźne memento. Biskupi, często mający za sobą zagraniczne studia i znający Europę, dobrze to rozumieli. Duża część episkopatu podzielała więc wyniesioną z rozbioru nauczkę Stanisława Augusta, że nie wolno już więcej narazić państwa Rosji, bo może się to skończyć tragedią.

 

Najbardziej konsekwentnym rzecznikiem orientacji rosyjskiej był prymas Michał Poniatowski, przywódca stronnictwa regalistycznego w Koronie i najbliższy współpracownik króla. Ten punkt widzenia podzielała większość episkopatu, świadoma tego, iż Rzeczpospolita nie miała politycznej alternatywy: Prusy dążyły do dalszego rozbioru, pożądając przyrostu terytorium kosztem Polski i niszcząc dzięki posiadaniu ujścia Wisły polski handel, Austria okazała się w 1772 r. równie chciwa, jak Prusy, zagarniając znacznie większy teren, niż uzgodniono w Petersburgu w traktatach podziałowych z 5 sierpnia 1772 r. Jedynie Rosja Katarzyny II, decydująca o losach Rzeczypospolitej, optowała za dalszym istnieniem Polski, oczywiście ściśle od Petersburga zależnej, jak to miało miejsce niemal od początku XVIII w.

 

Wśród episkopatu byli jednak nie tylko rzecznicy rosyjskiej orientacji, ale także rosyjscy agenci. Symbolizował tę postawę biskup inflancki Józef Kossakowski, płatny jurgieltnik Petersburga; pokrętne kontakty łączyły z Rosją także biskupa Massalskiego. I wreszcie opcja pruska: tuż przed Sejmem Wielkim i w czasie jego trwania część episkopatu na czele z biskupem kujawskim Józefem Rybińskim i biskupem kamienieckim Adamem Krasińskim (w przeszłości jednym z przywódców konfederacji barskiej) opowiedziała się za orientacją na Berlin.

 

Rosja w 1788 r. nie odnowiła przymierza z Prusami, będąc związana z ich wrogiem – Austrią, zgodziła się natomiast w wyniku zabiegów Stanisława Augusta na sojusz z Rzecząpospolitą. Alians taki zagradzałaby Prusom drogę do dalszego rozbioru, zgłosiły więc wobec niego gwałtowne veto w Petersburgu, a w Warszawie postanowiły utrącić niezawarte jeszcze przymierze na rozpoczynającym się 6 października 1788 r. sejmie. Udając przyjaźń dla Polski i z tej niby racji odradzając jej alians z Rosją, Fryderyk Wilhelm II niezobowiązująco zaoferował Rzeczypospolitej sojusz z Prusami. Wywołało to entuzjazm sejmujących, którzy – wskutek długotrwałej izolacji Polski niezorientowani w sytuacji międzynarodowej – natychmiast uznali w Berlinie sprzymierzeńca przeciw Rosji. Zaowocowało to z jednej strony wiarą w wyjątkową szansę  i wynikłym z niej reformatorskim impetem sejmu, z drugiej – coraz ostrzejszymi atakami na Rosję, której ambasador odmawiał Polakom prawa do zmian ustroju, powołując się na gwarancję swej władczyni.

 

Skutkiem było obalenie przez sejm narzuconych przez Rosję instytucji (Rady Nieustającej) i otwarta wrogość wobec Imperium. Stanisław August, broniący orientacji rosyjskiej, szybko stracił większość, bo wielu regalistów, licząc na możliwości odrodzenia Polski dzięki osłonie Prus, przeszło do obozu Ignacego Potockiego – przywódcy orientacji pruskiej. Naiwną wiarę w dobre intencje Berlina dla Polski wykazali zarówno politycy świeccy, jak ci członkowie episkopatu, którzy od dawna związani byli z opozycją. W parlamencie zdominowanym przez orientację pruską, bp Krasiński został szefem Deputacji Konstytucyjnej, która miała wypracować zasady nowego ustroju, bp Rybiński należał do ścisłego grona przywódców decydujących o losach sejmu.

 

Trzeba jednak stwierdzić, że mimo naiwności w rachubach na Berlin kierowali się oni nadzieją na odrodzenie państwa, które gdyby pozostało posłuszne Rosji, tkwiłoby w politycznym marazmie i bezruchu. Antyrosyjski zwrot sejmu i reformy ułatwił fakt, że Katarzyna II, prowadząc wojnę z Turcją, zdecydowała się udawać, iż los zbuntowanej przeciw rosyjskiej hegemonii Rzeczypospolitej jej nie obchodzi – postanowiła rozprawić się z nią po zakończeniu konfliktu wschodniego. Dało to sejmowi cztery lata względnie swobodnej działalności.

 

Postawom biskupów-senatorów sprzyjała spora część aktywnych duchownych niższego szczebla (zarówno regalistów, jak rzeczników opozycji), będących autorami wielu dzieł, jakie złożyły się na intensywną publicystyczną kampanię towarzyszącą obradom parlamentu. Nie kto inny, jak ksiądz Stanisław Staszic rozpoczął ową dyskusję już w początkach 1787 r., na półtora roku przed sejmem. Na długo przed rozpoczęciem parlament ten budził bowiem wielkie nadzieje.

 

Gdy po dwu latach sejmowania, u schyłku 1790 r. doszło do ścisłego współdziałania obozu Ignacego Potockiego ze stronnictwem regalistycznym i Stanisław August (który po drugich wyborach w listopadzie 1790 r. odzyskał w sejmie większość) przystąpił na prośbę Potockiego do układania nowej konstytucji, w najtajniejszych dyskusjach nad jej ostatecznym kształtem uczestniczył ksiądz Hugo Kołłątaj oraz ksiądz Scipione Piattoli, sekretarz monarchy. Oni też (z najmniejszym udziałem Piattolego) zaliczają się, obok Stanisława Augusta oraz Ignacego Potockiego, do współautorów Ustawy Rządowej 3 Maja. Zwłaszcza losy księdza Hugona Kołłątaja pokazują (podobnie jak historia zmarłego w 1773 r. księdza Stanisława Konarskiego), jak wiele mógł w kraju zdziałać wybitny duchowny. Kołłątaj, znany i ceniony wcześniej odnowiciel Akademii Krakowskiej (1777-1786), jako sekretarz marszałka sejmu Stanisława Małachowskiego od początku obrad był niesłychanie czynny zarówno jako publicysta, jak autor dziesiątków projektów ustaw. Doceniając jego wiedzę, talent i energię, Stanisław August mianował go w maju 1791 r. podkanclerzym koronnym.

 

W czasie obrad Sejmu Wielkiego przeprowadzono liczne reformy w polskim kościele, które zdaniem prof. Butterwicka, autora wybitnej pracy „Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792” omal nie doprowadziły do schizmy. Na czym polegały te reformy i czy faktycznie Polsce pod koniec XVIII wieku groziła schizma?

Uchwalone przez Sejm Czteroletni reformy, zwłaszcza aukcja wojska do 100 tysięcy, wymagały kolosalnych nakładów. Wiosną 1789 r. społeczeństwo szlacheckie samo na siebie nałożyło w związku z tym podatek 10 proc. od dochodu, ale na duchowieństwo – 20 proc. Przewidując taką dążność, Michał Poniatowski wcześnie przygotował argumentację broniącą duchownych – poważnie obciążonych kosztami reprezentacji senatorskiej oraz opieki społecznej i szkolnictwa – przed poważniejszym niż szlachta finansowym udziałem w kosztach reform. Sejmujący nie chcieli jednak tego słuchać.

 

Drugi cios w pozycję majątkową duchowieństwa miał miejsce w lipcu 1789 r., gdy sejm uchwalił przejęcie na skarb dóbr najbogatszego w kraju biskupstwa krakowskiego; jego piastunom miano odtąd wypłacać pensję (100 tys. złp. rocznie), a podobny los czekał innych hierarchów. Zamierzano przy tym uchwalić nowy podział diecezji, wyrównując ich zasoby materialne. Zdecydowany protest papieża Piusa VI, nuncjusza Ferdinanda Saluzzo oraz polskiego episkopatu doprowadził do kompromisu: zamiast pensji, uchwalono pozostawienie biskupom dóbr ziemskich dających ok. 100 tys. rocznego dochodu. Uratowało to Rzeczpospolitą przed ekskomuniką i schizmą i umożliwiło aprobatę przez Rzym „polskiej rewolucji” z Konstytucją 3 Maja włącznie.

 

Mimo trwania w kampanii publicystycznej nurtu antykościelnego (w duchu józefinizmu i oświeceniowego antyklerykalizmu), postulującego kasatę zakonów i przejęcie przez państwo dóbr klasztornych, zniesienie wszelkich opłat na Kościół oraz ingerencji Rzymu w sądownictwo polskiego Kościoła, do dalszych zmian nie doszło. Zaryzykowałabym twierdzenie, że wynikało to z zasadniczej roli Kościoła w państwie i przekonania szlachty, że zarówno niższe duchowieństwo, jak hierarchia katolicka stanowiły integralną część społeczeństwa, a polska racja stanu i racja Kościoła pozostawały w ogromnym stopniu tożsame.

 

 

Dziękuję za rozmowę.

Tomasz D. Kolanek

 

  

 
 
 
 
 
 
 
drukuj
 
 
 
KOMENTARZE
 
Nick *:
 
Twoja opinia *:
 
wyślij opinie

Regulamin forum portalu PCh24.pl:

1) Na forum nie wolno umieszczać komentarzy które:

- promują zachowania dewiacyjne, sprzeczne z prawem naturalnym;

- obrażają wiarę katolicką i Kościół katolicki;

- zawierają wulgaryzmy (art. 3 Ustawy o języku polskim z dnia 7 października 1999r.);

- zawierają informacje obarczające niesprawdzonymi zarzutami inne osoby (art. 23 Kodeksu cywilnego);

- przyczyniają się do łamania praw autorskich (Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994r.);

- zawierają linki i adresy do stron WWW, dane osobowe, teleadresowe lub adresy mailowe

- są reklamami lub spamem (nie mają nic wspólnego z komentowanym artykułem)

- są bezpośrednimi, brutalnymi atakami na interlokutorów lub nawołują do agresji wobec nich

- są niestosowne w kontekście informacji o śmierci osoby publicznej bądź prywatnej

- zawierają uwagi skierowane do redakcji PCh24.pl. (za te ostatnie jesteśmy bardzo wdzięczni, prosimy jednak o kontakt mailowy, tylko wówczas mamy bowiem pewność, że trafią one do osób odpowiedzialnych za treść serwisu).

2) Wszystkie komentarze naruszające pkt. 1 niniejszego Regulaminu będą usuwane przez moderatora